OYUNCUNUN TELİF HAKLARI

Giriş

Oyunculuk icrası, sahne ya da kamera ile sınırlı olmayan, zaman içinde dolaşıma giren ve iz bırakmaya devam eden bir emektir. Zaman içinde aynı sahne farklı ekranlarda, başka bağlamlarda ve yeni izleyicilerle yeniden karşılaşır. Bu dolaşım, çoğu zaman fark edilmeden sürerken, her tekrarında bir icranın varlığı ve bu icraya bağlı hakları da beraberinde taşır.

 Oyunculuk performansı, yalnızca anlatının bir parçası değil, hukuken korunan ve ekonomik hak doğuran bir değerdir. Bir sahnenin defalarca yayınlanması, dijital platformlara taşınması ya da farklı mecralarda dolaşıma girmesi, yalnızca teknik bir kullanım değil aynı zamanda bir hak meselesidir.

İçeriklerin sınırsız çoğalabildiği çağımızda, bu emeğin nasıl kullanıldığı, nerede sonlandığı ve kimin söz sahibi olduğu soruları giderek daha fazla önem kazanmaktadır. Bu yazı, yaşamaya devam eden oyunculuk icrasının ve ona eşlik eden telif haklarını ele almayı amaçlamaktadır.

Oyuncunun İcracı Sanatçı Statüsü

Oyuncu, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK)’nun 80. Maddesi kapsamında icracı sanatçı olarak kabul edilen; bir senaryo veya dramatik eseri beden dili, mimik, ses ve yorum gücüyle canlandırarak esere sanatsal bir katkı sağlayan gerçek kişidir. Eser Sahibinin Haklarına Komşu Haklar Yönetmeliği’nde ise  ‘’İcracı sanatçı: Sanat eserleri ile folklor eserlerini düzgün biçimde yorumlayan, tanıtan, anlatan, söyleyen, çalan ve çeşitli biçimlerde icra eden oyuncuları, ses sanatçılarını, müzisyenleri ve dansçıları vb. diğer kişileri,’’ şeklinde tanımlanmıştır.

Oyuncunun telif hakları teknik olarak oyuncu açısından eser sahipliğini değil, bağlantılı (komşu) hakları ifade eder. Dolayısıyla telif hakkı eser üzerinde değil, icra üzerinde doğar. Oyuncu, yapımcı ile akdettiği oyuncu sözleşmesi kapsamında kendisine verilen rolü oynayarak eserini icra eder. Dolayısıyla oyuncu bir eser meydana getirmez ve eser sahibi değildir. FSEK kapsamında icracı sanatçı açısından korunan değer, icracı sanatçının eseri kendi hususiyetini (özgünlüğünü) taşıyacak şekilde yorumlayarak icra etmesidir. Dolayısıyla burada korunan fikri ürün, icracı sanatçının icrasıdır. Oyuncunun bu icrası, eser sahibinin yarattığı eserden bağımsız olarak korunmakta olup oyuncu, icrası üzerinde mali ve manevi nitelikte bağlantılı haklara sahiptir.

Oyuncunun Mali Hakları

Bağlantılı (komşu) hak sahibi icracı sanatçının eser üzerinde mali hakları da kanun kapsamında ortaya konulmuştur. Mali haklar kısaca icracı sanatçıların  eserin icrasından  ekonomik olarak yararlanmasını sağlayan ve bu hakları ihlal eden kişilere karşı yaptırım uygulama hakkı veren olgulardır. FSEK Madde 80/1-A 2,3,4,5,6  ve Eser Sahibinin Haklarına Komşu Haklar Yönetmeliğin 7. Maddesinde mali haklar konusunda düzenleme yapılmıştır. 

Oyuncunun icracı sanatçı sıfatıyla sahip olduğu mali haklar FSEK ve ilgili yönetmelik hükümleri çerçevesinde türleri, kapsamları ve olası ihlal halleriyle birlikte aşağıdaki tabloda özetlenmiştir.

Mali Hak	Kanuni Dayanak	Hakkın Kapsamı	İhlal Oluşturabilecek Uygulama
Tespit hakkı	FSEK m.80/1-A-1	Oyuncunun icrasının ses veya görüntü olarak kayda alınmasına izin verme hakkı	Dizideki sahnelerin kamera arkası görüntülerin oyuncudan izin alınmadan kaydedilmesi
Çoğaltma hakkı	FSEK m.80/1-A-2	Kaydedilmiş icranın kopyalarını çıkarılması	Dizi veya filmdeki oyunculuk performansının izinsiz çoğaltılması
Yayma hakkı	FSEK m.80/1-A-3	İcranın kopyalarının satışa sunulması veya dağıtımı	Oyuncunun rol aldığı filmin sinema gösterimi ve televizyonda yayınlanmasına izin vermesine karşın, filmin kopyalarının DVD formatında mağazada ve internet sitelerinde satılması
Temsil hakkı	FSEK m.80/1-A-4	İcranın canlı veya dolaylı şekilde kamuya sunulması	Oyuncunun tiyatro performasının izinsiz şekilde halka açık gösterimi
Radyo-TV ile Yayma Hakkı	FSEK m.80/1-A-5	İcranın radyo, televizyon veya benzeri yollarla iletimi	Oyuncunun oynadığı dizinin tekrar yayın izni alınmadan başka kanalda yayınlanması
Umuma iletim hakkı	FSEK m.80/1-A-6	İnternet, dijital platformlar, streaming yoluyla erişime sunma	Oyuncunun performansının sosyal medya ya da dijital platformlarda sözleşme dışı yayınlanması
Pay Alma Hakkı (Yeniden Kullanım)	FSEK m.80/2	İcranın yeniden kullanımı halinde bedel talep etme	Oyuncunun sesinin reklamda kullanılması ancak ek ücret ödenmemesi

Oyuncunun mali hakları bakımından uygulamada en sık karşılaşılan ihlaller, icranın sözleşmede açık, belirli ve yazılı biçimde devredilmediği hallerde, yapımcı veya yayıncı tarafından farklı mecralarda kullanılması şeklinde ortaya çıkmaktadır.  Yalnızca televizyon yayını için izin alınmış olmasına rağmen yapımın dijital platformlarda veya sosyal medya mecralarında yayınlanması, icracı sanatçının umuma iletim hakkının ihlaline yol açmaktadır. Bunun yanı sıra dizilerin veya filmlerin tekrar yayınlarından oyuncuya herhangi bir ek bedel ödenmemesi, radyo ve televizyonla yayın hakkı ile FSEK m.80/2’de düzenlenen pay alma hakkı bakımından önemli bir ihlal alanı oluşturmaktadır. Oyuncunun icrasının reklam, tanıtım veya sponsor içeriklerinde ayrıca rıza alınmaksızın kullanılması da uygulamada sıklıkla karşılaşılan hukuka aykırı durumlardandır. Yapımın DVD, Blu-ray veya benzeri fiziksel taşıyıcılar aracılığıyla piyasaya sürülmesi halinde, sözleşmede bu yönde açık bir düzenleme bulunmaması durumunda çoğaltma veya yayma haklarının ihlal edildiği kabul edilmektedir. Ayrıca yapımların yurt dışına satılması veya uluslararası platformlarda yayınlanması, coğrafi kapsam açıkça belirlenmemişse icracı sanatçının mali haklarını ihlal edebilmektedir. Uygulamada sıkça rastlanan ‘’her türlü mecrada kullanım’’ gibi genel ve belirsiz sözleşme hükümleri ise FSEK m.52 uyarınca dar yorumlanmakta ve oyuncunun mali haklarının geçerli biçimde devredilmediği sonucunu doğurmaktadır. Son olarak, oyuncunun önceki yapımlardaki performansın ait sahnelerin başka eserlerde veya derleme nitelikli içeriklerde izinsiz şekilde kullanılması da bağımsız bir mali hak ihlali teşkil etmektedir.

Oyuncunun Mali Haklarının Devri

Mali hakların veya kullanım yetkisinin devri konusunda FSEK’te ve Eser Sahibinin Haklarına Komşu Haklar Yönetmeliği’nde özel bir düzenleme yer almamaktadır. Ancak Eser Sahibinin Haklarına Komşu Haklar Yönetmeliği m. 23’ün yaptığı atıf sebebiyle bağlantılı hakların devrine ilişkin işlemlerde FSEK’te yer alan eser sahibinin haklarına ilişkin hükümler kıyasen uygulama alanı bulmaktadır. FSEK m.52. ile eser sahibinin haklarına komşu haklar çerçevesinde sıkı şekil şartlarına tabi tutulmuştur. Buna göre icracı sanatçının mali haklarının devri veya lisanslanması, ancak yazılı bir sözleşme ile ve coğrafi sınırları açıkça belirtilmek suretiyle mümkündür.

İcracı sanatçının, mali haklarını bedel karşılığında yapımcılara devredebileceği FSEK madde 80 kapsamında belirtilmiştir. Söz konusu devir çoğunlukla yapımcı, yayıncı kuruluş, dijital platform işletmecisi, reklam ajansına yapılmaktadır. Uygulamada oyunculuk sözleşmeleri içinde yer alan hükümler aracılığı ile gerçekleşmektedir. Dizi, sinema veya reklam sözleşmelerinde, oyuncunun icrasına bağlı mali hakların hangi mecralarda, ne kadar süreyle ve hangi coğrafyada kullanılacağı çoğu zaman devralan lehine düzenlenmektedir. Devralan taraflar sözleşmeden doğan yetkilerine dayanarak haklarını 3. kişilere (kanallar, platformlar, dağıtımcılar) kullandırmaktadır. Oyuncunun mali hakları tamamen devredilmeyip, belirli süre, mecra veya coğrafi alanla sınırlı olmak üzere lisans konusu da yapılabilir.

Oyuncunun Manevi Hakları

Oyuncunun manevi hakları, icracı sanatçı olarak gerçekleştirdiği icranın, oyuncunun kişiliği ile sanatsal itibarıyla olan bağını korumaya yöneliktir. Manevi haklar , ekonomik değer taşımaktan ziyade oyuncunun kişilik haklarını güvence altına alan ve devredilmesi mümkün olmayan haklar arasında yer alır.

Bu husus FSEK madde 80/1-A-b.1 de: ''İcracı sanatçılar, mali haklardan bağımsız olarak ve bu hakları devretmelerinden sonra dahi, tespit edilmiş icraları ile ilgili olarak uygulama şartlarının gerektirdiği durumlar hariç, icralarının sahibi olarak tanıtılmalarını ve icralarının kendi itibarlarını zedeleyebilecek şekilde tahrif edilmesi ve bozulmasının önlenmesini talep etme hakkına sahiptirler.'' şeklinde hüküm altına alınmıştır. Dolayısıyla icracı sanatçılar icra üzerinde değişiklik yapma hakkını 3. Kişilere devretse dahi itibarını zedeleyecek değişikliklere müdahale hakkı bulunmaktadır.

Bu çerçevede, oyuncunun icrası üzerinde sahip olduğu başlıca manevi haklar aşağıda sıralanmaktadır.

1.     Adın belirtilmesini isteme hakkı: Oyuncu, icrasının kullanıldığı her türlü mecrada (film, dizi, dijital platform, afiş, jenerik vb.) adının uygun biçimde belirtilmesini talep etme hakkına sahiptir.

2.     İcranın Bozulmasını önleme hakkı: Oyuncu, icrasının onurunu, saygınlığını veya mesleki itibarını zedeleyecek biçimde değiştirilmesine, kesilmesine veya bağlamından koparılmasına karşı çıkabilir.

3.     İcraya saygı gösterilmesini talep etme hakkı : İcranın, oyuncunun kişiliğine ve sanatsal bütünlüğüne aykırı şekilde kullanılmamasını isteme hakkıdır.

4.     İcranın yanıltıcı biçimde kullanılmasına karşı koruma: Oyuncu, icrasının kendisinin onaylamadığı bir görüş, ürün  veya kampanya ile ilişkilendirilmesine karşı korunur.

Oyuncunun icrasına saygıyı güvence altına alan manevi haklar, kapsamları ve uygulamada karşılaşılan ihlal örnekleriyle birlikte aşağıdaki tabloda ele alınmaktadır.

Manevi Haklar	Kanuni Dayanak	Hakkın Kapsamı	İhlal Oluşturabilecek Uygulama
Adın belirtilmesini isteme hakkı	FSEK m.80	Oyuncunun icrasının kullanıldığı her ortamda adının belirtilmesini isteme hakkı	Dijital platformda yayınlanan dizinin jeneriğinde oyuncu adının yer almaması; diziden alınan sahnenin YouTube’da paylaşılmasına rağmen oyuncu adının yazılmaması
İcranın Bozulmasını önleme hakkı:	FSEK m.80	İcranın onur ve saygınlığı zedeleyecek biçimde değiştirilmesine karşı çıkma	Sahnenin TikTok’ta alaycı kurgu ile paylaşılması; dramatik bir sahnenin komedi videosuna dönüştürülmesi
İcraya saygı gösterilmesini talep etme hakkı	FSEK m.80	İcranın bağlamından koparılmadan, sanatsal bütünlüğüne uygun kullanılmasını isteme hakkı	Dizideki bir sahnenin reklam içeriğinde veya ürün tanıtımında izinsiz kullanılması
İcranın yanıltıcı biçimde kullanılmasına karşı koruma	FSEK m.80	İcranın oyuncunun onaylamadığı görüş veya mesajlarla ilişkilendirilmesine karşı korunma	Oyuncunun sahnesinin siyasi kampanya ya da sosyal mesaj içeriklerde izinsiz kullanılması
Kişilik haklarının korunması	FSEK m.80 ve TMK	İcranın oyuncunun kişilik değerlerine zarar verecek şekilde kullanılmasını önleme	Oyuncunun yüzünün deepfake teknolojisiyle değiştirilerek farklı bir içerikte kullanılması

Telif Alacaklarını Takip ve Talep Yöntemleri

Oyuncu, telif alacaklarını hem sözleşmeden hem de kanundan kaynaklanan yollarla takip ve talep edebilmektedir. Öncellikle oyuncu, yapımcı veya yayıncı ile imzaladığı sözleşme hükümlerine dayanarak tekrar yayın, dijital platform kullanımı, yurtdışı satış veya fiziksel kopya dağıtımı gibi kullanımlar karşılığında ödenmesi gereken bedelleri doğrudan talep edebilir. Uygulamada bu talep çoğunlukla noter aracılığı ile gönderilen ihtarname ile somutlaştırtılmakta; böylece ihlalin durdurulması, kullanımın açıklanması ve hak edilen telif bedelinin ödenmesi istenmektedir. Ayrıca oyuncu, icrasının hangi mecralarda ve ne şekilde kullanıldığının tespiti amacıyla yapımcı ve yayıncılardan bilgi verilmesini talep edebilir. Meslek birlikleri aracılığı ile yapılan takip, özellikle tekrar yayınlar ve yurtdışı kullanımlar bakımından oyuncuya kolektif bir koruma ve tahsil imkanı sağlamaktadır. Mali hak ihlalinin devamı halinde oyuncu, ihlalin tespit ve durdurulması ile maddi ve manevi tazminat talepleriyle hukuk davalarına başvurabileceği gibi, gerekli koşullar mevcutsa ihtiyati tedbir yoluyla yayının durdurulmasını da isteyebilir. Bunun yanında izinsiz çoğaltma, yayma ve umuma iletim fiillerinin bulunması durumunda ceza hukuku yollarına başvurulması da mümkündür.

Sonuç

Oyuncunun telif hakları, yalnızca bir sözleşme maddesi ya da hukuki tekniklik olarak görülmemelidir; bu haklar, sahnede ve kamera karşısında verilen emeğin zaman içinde nasıl korunacağına dair ortak bir sorumluluğu ifade eder. İçeriklerin hızla çoğaldığı, sınırların belirsizleştiği ve  kullanım alanlarının her geçen gün genişlediği bir ortamda, bu sorumluluk hem oyuncular hem de yapımcılar açısından giderek daha görünür hale gelmektedir.

Oyunculuk icrasının nerede, ne şekilde ve hangi koşullarla kullanıldığını sorgulamak, yalnızca bir hak arayışı değil, emeğe gösterilen özen biçimi ve emeği koruma iradesidir. Bu nedenle telif haklarını bilmek, tartışmak ve talep etmek; ihlaller karşısında sessiz kalmamak, sektörde daha adil ve şeffaf bir üretim kültürünün kurulması için atılacak en önemli adımlardan biridir. Kamera kapandıktan sonra da devam eden bu emeğin, hak ettiği karşılığı bulması ise ancak bu farkındalıkla mümkündür.

Sanat Hukuku Enstitüsü

Proje Direktörü

Av. Gizem Arıçay